(1)మరీచి కొడుకు కశ్యప ప్రజాపతి. బ్రహ్మదేవుడి కుడి చేతి బొటన వేలి నుండి దక్షుడు అనే పురుషుడు, ఎడమచేతి బొటన వేలి నుండి ధరణి అనే స్త్రీ జన్మించారు. వారు ఇరువురికి వెయ్యి మంది మహా రుషులు జన్మించారు. (2)బ్రహ్మ మానస పుత్రులలో రెండవ వాడైన అంగిరుసున కు, ఉతధ్యుడు, బృహస్పతి, సంవర్తుడు అనే కొడుకులు పుట్టారు. బృహస్పతి దేవతలకు గురువు ఐనాడు. (3).అత్రి అనే మానసపుత్రునికి అనేక మంది మహా మునులు జన్మించారు.(4) పులస్త్యుడు అనే బ్రహ్మ మానసపుత్రునకు, రాక్షసులు జన్మించారు. (5)పులహుడు అనే మానస పుత్రునకు, కిన్నరలు, కింపురుషులు జన్మించారు.(6)క్రతువు అనే మాన సపుత్రునకు పక్షి జాతి పుట్టింది.

॥ శ్రీః ॥
12.222. అధ్యాయః 222
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Topics
భీష్మేణ యుధిష్ఠిరంప్రతి జనకాయ పంచశిఖోక్తసాంపరాయికభావాదిప్రతిపాదకవాక్యానువాదః॥ 1॥
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Text

భీష్మ ఉవాచ। 12-222-0x(6101)(74026)
జనకో నరదేవస్తు జ్ఞాపితః పరమర్షిణా।
పునరేవానుపప్రచ్ఛ సాంపరాయే భవాభవౌ॥ 12-222-1(74027)
జనక ఉవాచ। 12-222-2x(6102)
భగవన్యది న ప్రేత్య సంజ్ఞా భవతి కస్యచిత్।
ఏవం సతి కిమజ్ఞానం జ్ఞానం వా కిం కరిష్యతి॥ 12-222-2(74028)
సర్వముచ్ఛేదనిష్ఠం స్యాత్పశ్య చైతద్ద్విజోత్తమ।
అప్రమత్తః ప్రమత్తో వా కిం విశేషం కరిష్యతి॥ 12-222-3(74029)
అసంసర్గో హి భూతేషు సంసర్గో వా వినాశిషు।
కస్మై క్రియేత తత్వేన నిశ్చయః కోఽత్ర తత్త్వతః॥ 12-222-4(74030)
భీష్మ ఉవాచ। 12-222-5x(6103)
తమసా హి ప్రతిచ్ఛన్నం విభ్రాంతమివ చాతురం।
పునః ప్రశమయన్వాక్యైః కవిః పంచశిఖోఽబ్రవీత్॥ 12-222-5(74031)
ఉచ్ఛేదనిష్ఠా నేహాస్తి భా నిష్ఠా న విద్యతే।
అయం హ్యపి సమాహారః శరీరేంద్రియచేతసాం।
వర్తతే పృథగన్యోన్యమప్యపాశ్రిత్య కర్మసు॥ 12-222-6(74032)
ధావతః పంచ తేషాం తు ఖం వాయుర్జ్యోతిరంబు భూః।
తే స్వభావేన తిష్ఠంతి వియుజ్యంతే స్వభావతః॥ 12-222-7(74033)
ఆకాశో వాయురూష్మా చ స్నేహో యశ్చాపి పార్థివః।
ఏష పంచసమాహారః శరీరమపి నైకధా॥ 12-222-8(74034)
`అహం వాచ్యం ద్విజానాం యద్విశిష్టం బుద్ధిరూపవత్।
వాచామగోచరం నిత్యం జ్ఞేయమేవం భవిష్యతి॥ 12-222-9(74035)
జ్ఞానం జ్ఞేయం తథా జ్ఞానం త్రివిధం జ్ఞానముచ్యతే।'
జ్ఞానమూష్మా చ వాయుశ్చ త్రివిధః కర్మసంగ్రహః॥ 12-222-10(74036)
ఇంద్రియాణీంద్రియార్థాశ్చ స్వభావశ్చేతనా మనః।
ప్రాణాపానౌ వికారశ్చ ధాతవశ్చాత్ర నిఃసృతాః॥ 12-222-11(74037)
`ప్రాణాదయస్తథా స్పర్శా న సంబాధగతాస్తథా।
పుత్రాధీనం భవిష్యేత చిన్మాత్రః స పరః పుమాన్॥ 12-222-12(74038)
శ్రవణం స్పర్శనం జిహ్వా దృష్టిర్నాసా తథైవ చ।
ఇంద్రియాణీతి పంచైతే చిత్తపూర్వగమా గుణాః॥ 12-222-13(74039)
తత్ర విజ్ఞానసంయుక్తా త్రివిధా చేతనా ధ్రువా।
సుఖదుఃఖేతి యామాహురదుఃఖేత్యసుఖేతి చ॥ 12-222-14(74040)
శబ్దః స్పర్శశ్చ రూపం చ రసో గంధశ్చ మూర్తయః।
ఏతే హ్యామరణాత్పంచ షంగుణా జ్ఞానసిద్ధయే॥ 12-222-15(74041)
తేషు కర్మవిసర్గశ్చ సర్వతత్వార్థనిశ్చయః।
తమాహుః పరమం శుక్రం `పారే చ రజసః ప్రభుం॥ 12-222-16(74042)
విరాగాద్వర్తతే తస్మిన్మతో రజసి నిత్యగం।
తస్మిన్ప్రసన్నే సంపశ్యే' ద్వుద్ధిరిత్యవ్యయం మహత్॥ 12-222-17(74043)
ఇమం గుణసమాహారమాత్మభావేన పశ్యతః।
అసంయద్గర్శినో దుఃఖమనంతం నోపశాంయతి॥ 12-222-18(74044)
`తస్మాదేతేషు మేధావీ న ప్రసజ్యేత బుద్ధిమాన్।'
అనాత్మేతి చ యద్దృష్టం తన్నాహం న మమేత్యపి।
వర్తతే కిమధిష్ఠానా ప్రసక్తా దుఃఖసంతతిః॥ 12-222-19(74045)
యత్ర సంయఙ్భనో నామ త్యాగమాత్రమనుత్తమం।
శృణు యత్తవ మోక్షాయ భాష్యమాణం భవిష్యతి॥ 12-222-20(74046)
త్యాగ ఏవ హి సర్వేషాం యుక్తానామపి కర్మణాం।
నిత్యదుఃఖవినీతానాం శ్లేషో దుఃఖవహో హతః॥ 12-222-21(74047)
ద్రవ్యత్యాగే తు కర్మాణి భోగత్యాగే వ్రతాన్యపి।
సుఖత్యాగే తపోయోగం సర్వత్యాగే సమాపనా॥ 12-222-22(74048)
తస్య మార్గోఽయమద్వైధః సర్వత్యాగస్య దర్శితః।
విప్రహాణాయ దుఃఖస్య దుర్గతిస్త్వన్యథా భవేత్॥ 12-222-23(74049)
`శేతే జరామృత్యుభయైర్విముక్తః
క్షీణే పుణ్యే విగతే చ పాపే।
తపోనిమిత్తే విగతే చ నిష్ఠే
ఫలే యథాఽఽకాశమలింగ ఏవ॥' 12-222-24(74050)
పంచజ్ఞానేంద్రియాణ్యుక్త్వా మనఃషష్ఠాని చేతసి।
మనఃషష్ఠాని వక్ష్యామి పంచకర్మేంద్రియాణి తు॥ 12-222-25(74051)
హస్తౌ కర్మేంద్రియం జ్ఞేయమథ పాదౌ గతీంద్రియం।
ప్రజనానందయోః శేఫో నిసర్గే పాయురింద్రియం॥ 12-222-26(74052)
వాక్చ శబ్దవిశేషార్థం గతిం పంచాన్వితాం విదుః।
ఏవమేకాదశైతాని బుద్ధ్యా తూపహతం మనః॥ 12-222-27(74053)
కర్ణౌ శబ్దశ్చ చిత్తం చ త్రయః శ్రవణసంగ్రహే।
తథా స్పర్శే తథా రూపే తథైవ రసగంధయోః॥ 12-222-28(74054)
ఏవం పంచత్రికా హ్యేతే గుణాస్తదుపలబ్ధయే।
యేనాయం త్రివిధో భావః పర్యాయాత్సముంపస్థితః॥ 12-222-29(74055)
సాత్వికో రాజసశ్చాపి తామసశ్చాపి తే త్రయః।
త్రివిధా వేదనా యేషు ప్రసూతాః సర్వసాధనాః॥ 12-222-30(74056)
ప్రహర్షః ప్రీతిరానందః సుఖం సంశాంతచిత్తతా।
అకుతశ్చిత్కుతశ్చిద్వా చింతితః సాత్వికో గుణః॥ 12-222-31(74057)
అతుష్టిః పరితాపశ్చ శోకో లోభస్తథాఽక్షమా।
లింగాని రజసస్తాని దృశ్యంతే హేత్వహేతుతః॥ 12-222-32(74058)
అవివేకస్తథా మోహః ప్రమాదః స్వప్నతంద్రితా।
కథంచిదపి వర్తంతే వివిధాస్తామసా గుణాః॥ 12-222-33(74059)
తత్ర యత్ప్రీతిసంయుక్తం కాయే మనసి వా భవేత్।
వర్తతే సాత్వికో భావ ఇత్యపేక్షేత తత్తథా॥ 12-222-34(74060)
యత్తు సంతాపసంయుక్తమప్రీతికరమాత్మనః।
ప్రవృత్తం రజ ఇత్యేవం తతస్తదపి చింతయేత్॥ 12-222-35(74061)
అథ యన్మోహసంయుక్తం కాయే మనసి వా భవేత్।
అప్రతర్క్యమవిజ్ఞేయం తమస్తదుపధారయేత్॥ 12-222-36(74062)
శ్రోత్రం వ్యోమాశ్రితం భూతం శబ్దః శ్రోత్రం సమాశ్రితః।
నోభయం శబ్దవిజ్ఞానే విజ్ఞానస్తేతరస్య వా॥ 12-222-37(74063)
ఏవం త్వక్చక్షుషీ జిహ్వా నాసికా చేతి పంచమీ।
స్పర్శే రూపే రసే గంధే తాని చేతో మనశ్చ తత్॥ 12-222-38(74064)
స్వకర్మయుగపద్భావో దశస్వేతేషు తిష్ఠతి।
చిత్తమేకాదశం విద్ధి బుద్ధిర్ద్వాదశమీ భవేత్॥ 12-222-39(74065)
తేషామయుగపద్భావ ఉచ్ఛేదో నాస్తి తామసః।
ఆస్థితో యుగపద్భావే వ్యవహారః స లౌకికః॥ 12-222-40(74066)
ఇంద్రియాణ్యుపసృత్యాపి దృష్ట్వా పూర్వం శ్రుతాగమాత్।
చింతయన్ననుపర్యేతి త్రిభిరేవాన్వితో గుణైః॥ 12-222-41(74067)
యత్తమోపహతం చిత్తమాశుసంచారమధ్రువం।
కరోత్యుపరమం కాయే తదాహుస్తామసం సుఖం॥ 12-222-42(74068)
యద్యదాగమసంయుక్తం న కృచ్ఛ్రాదుపశాంయతి।
అథ తత్రాప్యుపాదత్తే తమో వ్యక్తమివానృతం॥ 12-222-43(74069)
ఏవమేవ ప్రసంఖ్యాతః స్వకర్మప్రత్యయో గుణః।
కథంచిద్వర్తతే సంయక్కేషాంచిద్వా నివర్తతే॥ 12-222-44(74070)
`అహమిత్యేష వై భావో నాన్యత్ర ప్రతితిష్ఠతి।
యస్య భావో దృఢో నిత్యం స వై విద్వాంస్తథేతరః॥ 12-222-45(74071)
దేహధర్మస్తథా నిత్యం సర్వభూతేషు వై దృఢః।
ఏతేనైవానుమానేన త్యాజ్యో ధర్మస్తథా హ్యసౌ॥ 12-222-46(74072)
జ్ఞానేన ముచ్యతే జంతుర్ధర్మాత్మా జ్ఞానవాన్భవేత్।
ధర్మేణ ధార్యతే లోకః సర్వం ధర్మే ప్రతిష్ఠితం॥ 12-222-47(74073)
సర్వార్థజనకశ్చైవ ధర్మః సర్వస్య కారణం।
సర్వో హి దృశ్యతే లోకే న సర్వార్థః కథంచన॥ 12-222-48(74074)
సర్వత్యాగే కృతే తస్మాత్పరమాత్మా ప్రసీదతి।
వ్యక్తాదవ్యక్తమతులం లోకేషు పరివర్తతే॥' 12-222-49(74075)
ఏతదాహుః సమాహారం క్షేత్రమధ్యాత్మచింతకాః।
స్థితో మనసి యో భావః స వై క్షేత్రజ్ఞ ఉచ్యతే॥ 12-222-50(74076)
ఏవం సతి క ఉచ్ఛేదః శాశ్వతో వా కథం భవేత్।
స్వభావాద్వర్తమానేషు సర్వభూతేషు హేతుషు॥ 12-222-51(74077)
యథార్ణవగతా నద్యో వ్యక్తీర్జహతి నామ చ।
నతు స్వతాం నియచ్ఛంతి తాదృశః సత్వసంక్షయః॥ 12-222-52(74078)
ఏవం సతి కుతః సంజ్ఞా ప్రేత్యభావే పునర్భవేత్।
ప్రతిసంమిశ్రితే జీవే గృహ్యమాణే చ సర్వతః॥ 12-222-53(74079)
ఇమాం చ యో వేద విమోక్షబుద్ధి
మాత్మానమన్విచ్ఛతి చాప్రమత్తః।
న లిప్యతే కర్మఫలైరనిష్టైః
పత్రం బిసస్యేవ జలేన సిక్తం॥ 12-222-54(74080)
దృఢైర్హి పాశైర్బహుభిర్విముక్తః
ప్రజానిమిత్తైరపి దైవతైశ్చ।
యదా హ్యసౌ సుఖదుఃఖే జహాతి
ముక్తస్తదాగ్ర్యాం గతిమేత్యలింగః॥ 12-222-55(74081)
శ్రుతిప్రమాణాగమమంగలైశ్చ
శేతే జరామృత్యుభయాదభీతః।
క్షీణే చ పుణ్యే విగతే చ పాపే
తతో నిమిత్తే చ ఫలే వినష్టే।
అలేపమాకాశమలింగమేవ
మాస్థాయ పశ్యంతి మహత్యసక్తాః॥ 12-222-56(74082)
యథోర్ణనాభిః పరివర్తమాన
స్తంతుక్షయే తిష్ఠతి పాత్యమానః।
తథా విముక్తః ప్రజహాతి దుఃఖం
బిధ్వంసతే లోష్ఠ ఇవాద్రిమృచ్ఛన్॥ 12-222-57(74083)
యథా రురుః శృంగమథో పురాణం
హిత్వా త్వచం వాఽప్యురగో యథా చ।
విహాయ గచ్ఛత్యనవేక్షమాణ
స్తథా విముక్తో విజహాతి దుఃఖం॥ 12-222-58(74084)
ద్రుమం యథావాఽప్యుదకై పతంత
ముత్సృజ్య పక్షీ నిపతత్యసక్తః।
తథా హ్యసౌ సుఖదుఃఖే విహాయ
ముక్తః పరాద్ధర్యాం గతిమేత్యలింగః॥ 12-222-59(74085)
`ఇమాన్స్వలోకాననుపశ్య సర్వా
న్వ్రజన్యథాఽఽకాశమివాప్నుకామః।
ఇమాం హి గాథాం ప్రలపన్యథాఽస్తి
సమస్తసంకల్పవిశేషముక్తః।
అహం హి సర్వం కిల సర్వభావే
హ్యహం తదంతర్హ్యహమేవ భోక్తా॥' 12-222-60(74086)
అపిచ భవతి మైథిలేన గీతం
నగరముపాహితమగ్నినాఽభివీక్ష్య।
న ఖలు మమ తుషోఽపి దహ్యతేఽత్ర
స్వయమిదమాహ కిల స్మ భూమిపాలః॥ 12-222-61(74087)
భీష్మ ఉవాచ। 12-222-62x(6104)
ఇదమమృతపదం విదేహరాజా
స్వయమిహ పంచశిఖేన భాష్యమాణం।
నిఖిలమభిసమీక్ష్య నిశ్చితార్థః
పరమసుఖీ విజహార వీతశోకః॥ 12-222-62(74088)
ఇమం హి యః పఠతి విమోక్షనిశ్చయం
మహీపతే సతతమవేక్షతే తథా।
ఉపద్రవాన్నానుభవత్యదుఃఖితః
ప్రముచ్యతే కపిలమివైత్య మైథిలః॥ ॥ 12-222-63(74089)

ఇతి శ్రీమన్మహాభారతే శాంతిపర్వణి మోశ్రధర్మపర్వణి ద్వావింశత్యధికద్విశతతమోఽధ్యాయః॥ 222॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Footnotes

12-222-2 భగవన్యవిదం ప్రోక్తం ఇతి ట. డ. థ. పాఠః॥ 12-222-3 పంచత్వే తద్ద్విజోత్తమేతి ధ. పాఠః॥ 12-222-6 ఉచ్ఛేదనిష్ఠా దేహేఽస్తి ఇతి ట. థ. పాఠః॥ 12-222-13 చిత్తరూపం గమా గుణాః ఇతి ధ. పాఠః॥ 12-222-15 గంధశ్చ పంచమః ఇతి డ. పాఠః। ఆమరణాద్యుక్తా ఇతి ట. డ. థ. పాఠః॥ 12-222-20 తత్తు సంయఙ్భాతం నామ స్యాగశాస్త్రమనుత్తమమితి ట. డ. థ. పాఠః। అత్ర సంయగ్బధో నామ త్యాగశాస్త్రమనుత్తమమితి ఝ. పాఠః॥ 12-222-21 నిత్యం మిథ్యా వినీతానాం క్లేశో దుఃఖవహో మతః ఇతి ఝ. పాఠః॥ 12-222-22 సర్వశాస్త్రతాత్పర్యం త్యాగే ఏవేత్యాహ ద్రవ్యేతి। ద్రవ్యాదిత్యాగనిమిత్తం యజ్ఞకర్మాదీన్యుపదిశంతీతి శేషః। సర్వత్యాగనిమిత్తం యోగముపదిశంతి। యతః సా త్యాగస్య సమాపనా సమాప్తిః పరాకాష్ఠేత్యర్థః॥ 12-222-27 బుచ్ద్యాశు విసృజేన్మనః ఇతి ఝ. పాఠః॥ 12-222-34 ఇత్యుపేక్షేత తం తథా ఇతి డ. ధ. పాఠః॥ 12-222-35 యత్త్వసంతోషసంయుక్తం ఇతి ఝ. పాఠః॥ 12-222-40 ఉచ్ఛేదో నాస్తి మానసః ఇతి డ. థ. పాఠః। తామసే ఇతి ఝ. పాఠః॥ 12-222-41 ఇంద్రియాణ్యపి సూక్ష్మాణి ఇతి ఝ. పాఠః॥ 12-222-42 తామసం గుణం ఇతి ట. డ. పాఠః। తామసం బుధాః ఇతి ఝ. పాఠః॥ 12-222-43 న కృచ్ఛ్రమనుపశ్యతి ఇతి ఝ. పాఠః॥ 12-222-52 నదాశ్చ తాని యచ్ఛంతి ఇతి ఝ. పాఠః॥ 12-222-58 రురుర్మృగభేదః॥ 12-222-59 పరార్ద్భ్యాం శ్రేష్ఠాం॥ 12-222-63 అవేక్షతే అర్థతః పర్యాలోచయతి। కపిలం కపిలప్రశిష్యం పంచశిఖం॥

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.